Ik herinner me van vroeger een anekdote over een joods jongetje dat een katholieke viering had bezocht. Ik vermoed zelfs dat het een viering was van vóór de vernieuwing door het Tweede Vaticaans Concilie. Het jongetje beschrijft de eindeloze hoeveelheid bewegingen en rituelen. Waar hij overigens helemaal niets van begreep. Onze katholieke liturgie is nog steeds rijk aan betekenisvolle handelingen en bewegingen. Toch hebben velen vaak niet door waarom we wat en hoe doen in de viering. In de komende afleveringen van dit parochieblad gaan wij er op in.
Buigen
Een voorbeeld als introductie: de voorganger buigt voor het Evangeliarium (dit is het boek waarin alleen de evangelielezingen van de zondagen staan) of de lector buigt voor het Lectionarium (dat is het boek waarin alle lezingen van de zondagen staan). Buigt hij/zij voor een boek of waar het boek naar verwijst: het Woord van God – het woord, dat God tot ons spreekt in de lezingen die in dat boek staan? Doe je dat uit respect en eerbied, of omdat het nu eenmaal zo moet? Buig je diep of geef je een klein knikje? Wat beleef je daar zelf bij?
Liturgie
Dit soort vragen spelen een rol in het vieren van liturgie. De liturgie is een uitdrukking van ons geloof: hoe ervaren wij het leven, hoe kijken we aan tegen God, hoe denken we over de mens, de natuur, de wereld, de toekomst, enzovoort. Onze diepste emoties, religieuze gevoelens en ervaringen worden er in verwoord. Daarom is onze liturgie vol aan rituelen, bewegingen en houdingen. Niet alleen je verstand, maar ook je hart, ja, je hele lijf is er bij betrokken. Al die bewegingen drukken uit onze dankbaarheid, eerbied, respect, vreugde, verdriet, spijt, inkeer, nederigheid, aanbidding, onmacht, en ga zo maar door.
Onontbeerlijk
Rituelen ontstaan in de geschiedenis en soms worden die ook vastgelegd. Dat kan een negatieve bijklank hebben: sleur, routine, slijtage. Toch zijn al die rituele ‘gewoonten’ onontbeerlijk. Iemand die een maaltijd bereidt hoeft zich gelukkig niet af te vragen of je het vlees vóór de soep zult opdienen of de vis ná de pudding. Onbewust wordt een vastgestelde rite gevolgd. Tegelijkertijd geeft dit veel meer vrijheid om een evenwichtig en harmonieus menu samen te stellen. Gelukkig hoeven we dus ook niet elke zondag de eucharistieviering uit te vinden.
Liturgische boeken
In de Katholieke Kerk zijn al die rituelen en bewegingen vastgelegd in liturgische boeken. Dat is heel praktisch. Juist omdat we met velen de liturgie vieren voorkom je op die manier subjectiviteit en wanorde en ‘we doen maar een dotje’. Door goed met elkaar af te spreken hoe je viert, houd je gevoel en affectiviteit niet tegen, maar kanaliseer je ze. Er wordt gewaakt dat een viering niet vervalt tot sentiment, tot gevoelscultuur, tot louter romantiek. Een andere bijkomstigheid: kom je in een vreemde kerk, dan zul je je veel sneller thuis voelen wanneer rituelen en handelingen herkenbaar zijn, dus zoals in je eigen kerk.
Identiteit
In grote lijnen zal in de loop der tijd de eucharistie met de bijbehorende symbolen niet veranderen. Dat geldt ook voor het doopsel. Deze zijn zó fundamenteel: ze bepalen onze christelijke identiteit.
Toch zijn er in de liturgie nog volop rituelen en gebruiken die in de loop der tijd wel eens worden bijgesteld. Het Tweede Vaticaans Concilie heeft grote aanpassingen in de liturgie doorgevoerd die veel meer passen in onze tijd. De hele ritus werd vereenvoudigd en bijvoorbeeld het gebed van de gelovigen, de voorbede, werd opnieuw ingevoerd. Ook kwamen er dialogen tussen priester en gelovigen, waardoor de betrokkenheid van de gelovigen in de viering groter werd. Zo kunnen dus tradities aangepast worden.
Met je hele body
Er werd al even het gevaar aangestipt van slijtage. Als je een handeling of ritueel gaat uitvoeren om de handeling zelf, dan vergeet je waarvoor deze is bedoeld. In plaats van een bron van vrijheid wordt het ritueel een vorm van knechting: het wordt je opgelegd. Je móét het doen! Het kan zelfs scrupuleus worden: je precies houden aan een exacte uitvoering. Je doet een handeling alleen nog maar uiterlijk zonder dat je er met je hele body in investeert. Elk gebaar, zitten, staan, buigen, handen spreiden, verliest zo zijn zeggingskracht. Het is dus zinvol om regelmatig aandacht te geven waarom we nu al die handelingen en bewegingen doen en op welke manier. Dat helpt ons om onze gevoelens daarin uit te drukken. Wij zijn er niet om onszelf, maar wij staan voor onze God. Hij heeft ons immers samengeroepen.
In de volgende bijdragen (deel 2 in de Nieuwsbrief van 5 februari) gaan we concreet in op bewegingen/houdingen tijdens het vieren van de liturgie.
Han Geppaart, pastoraal werker
